architektura krajobrazu, ogrody, rośliny i nie tylko

HISTORIA OGRODÓW

sobota, 05 lutego 2011

Dziś Egipt (przypadkowo aktualny temat) tylko mnie interesuje akurat historia sprzed 4500 - 3000 lat. Wówczas przeciętnemu mieszkańcowi tego kraju żyło się jeszcze gorzej niż dziś, a wytwory architektury były jeszcze potworniejsze i równie przewymiarowane. Na nasze szczęście zbudowano je z nieco trwalszych materiałów niż te obecne i z tego powodu  mamy na temat ówczesnej kultury (nie tylko tej materialnej dzięki informacjom jakie ,,przekazują'' nam malowidła i płaskorzeźby) zachowane liczne informacje.

Wracając jednak do tematu ogrodów. O początkach  założeń ogrodowych w Egipcie nie dowiemy się ze źródeł materialnych czyli z ich bezpośrednich pozostałości. Wynika to po prostu z ich nietrwałości. Wielu informacji dostarczają nam jednak malowidła i płaskorzeźby odnajdowane na ścianach świątyń i grobowców, a przedstawiające często sceny z życia codziennego i liczne zajęcia związane z ogrodami: uprawa roślin użytkowych i ozdobnych, plany ogrodów.


ogród Sennufera, Teby XVIII dynastia

Malowidła te przekazują nam informacje zarówno o ogrodach prywatnych , budowanych wokół budynków mieszkalnych jak i tych zakładanych przy świątyniach i grobowcach. Uwiecznienie tego typu wyobrażeń dla potomności zawdzięczamy wierze mieszkańców starożytnego Egiptu w życie pozagrobowe, dla których egzystencja na ziemi była tylko krótkim epizodem poprzedzającym życie wieczne. Na ścianach malowano drzewa, kwiaty ,kanały z ptactwem i roślinami, aby nieboszczyk mógł nadal cieszyć się tymi widokami. Ponadto w pobliżu grobowców zakładano małe ogrody z palmami i sykomorami aby zmarły nadal mógł się przechadzać w ich cieniu.

W grobowcu pisarza Ennene, poza przedstawieniami wyobrażającymi jego dom i wspaniały ogród, w którym umieszczono go wraz z żoną, odnaleziono także inskrypcję:

„On, o zachodzie, jeszcze raz przechadza się po swoim ogrodzie, chłodzi się w cieniu sykomory, spogląda na swoje liczne, wysokie drzewa, które on sam posadził będąc na ziemi.”

 

rekonstrkcja ogrodu przed domem egipskim z czasów XVIII dynastii


Z okresu Starego Państwa nie pozostało zbyt wiele informacji o konstrukcji założeń ogrodowych. Zachowało się wyobrażenie ogrodu przy willi Metena, wysokiego urzędnika dworskiego i wodza z czasów IV dynastii. Teren obejmujący dom wraz z ogrodem miał powierzchnię 11025 m2 i otoczony był murem. Wewnątrz znajdowały się sadzawki i baseny z roślinnością i ptactwem wodnym a ich obrzeże stanowiły rabaty kwiatowe.  W ogrodzie rosły palmy, sykomory i akacje. Przed domem znajdowała się winnica.

Najwięcej zachowanych źródeł (ponad 500) dotyczy czasów nieco późniejszych czyli okresu Nowego Państwa. Zasadniczo konstrukcja ogrodu była zawsze bardzo podobna stosowano symetrię i proste figury geometryczne. Ogród zawsze był otoczony murem a w jego wnętrzu ważną rolę odgrywała woda.

 

malowidło z grobowca Nabmuna, Teby, 1400 r. p.n.e.


Właśnie woda i sposób jej doprowadzenia, do często odległych od źródła miejsc , zdaje się wywoływać największy podziw jeżeli chodzi o uprawę roślin w starożytnym Egipcie. Jak wiadomo jest to kraj o klimacie pustynnym, gorącym. Swoje istnienie zawdzięcza tylko Nilowi i sprawnej gospodarce jego wodami.    Wąski pas pól uprawnych mógł powstać tylko tam, gdzie rzeka przyniosła żyzny muł. Wszędzie dalej rozciągała się groźna i jałowa pustynia. W takich warunkach Egipcjanie opracowali perfekcyjne systemy nawadniania, które mogły dostarczać wodę na tereny położone powyżej rzeki. Używali do tego kanałów, grobli, śluz, studni i tam. Dzięki temu mogli sprowadzać drzewa, które nie miały szans rosnąc na terenach zalewowych. Natomiast podstawowymi funkcjami jakie miały spełniać drzewa było dostarczanie owoców, drewna i zapewnienie cienia.

Jeszcze kilka informacji o roślinności jaką wówczas sadzono aby lepiej wyobrazić sobie atmosferę jaka panowała w ogrodach.

Pierwszym i najważniejszym drzewem jakie pojawiło się w źródłach więc i w ogrodach była sykomora (Ficus sycomorus) czyli figowiec sykomora. W Egipcie była uważana za drzewo święte. Inne gatunki rodzime to akacje i palmy. Nieco później sprowadzono też mirt i cedr.

 

sykomora

 

owoce sykomory

 

Drugą ważną grupę roślin Egiptu stanowiła winorośl. Już w okresie Starego Państwa malowidła przedstawiają ciągi scen ukazujące dojrzewanie owoców-kiedy to strażnicy odganiają ptactwo kijami od roślin, zbieranie winogron, wyciskanie soku, aż po sceny przelewania wina do naczyń.

Kolejną istotną część szaty  roślinnej stanowią kwiaty. Motywy kwiatowe pojawiają się niemal wszędzie, w kapitelach kolumn, w ornamentach świątyń i domów. Malowidła przedstawiające wnętrza domów zawsze zawierają olbrzymie bukiety kwiatów w wazonach albo stoły wotywne pełne kwiatów.

Oczywiście najważniejszym kwiatem był lotos. Rósł w kanałach, strumieniach, jeziorach a później został też przeniesiony do basenów ogrodowych. Na przedstawieniach występują jeszcze inne gatuki jak mak, oset, anemon,trzcina czy chryzantema.

 

kwiat lotosu

 

Ostatnią rośliną, o której nie można zapomnieć był papirus. Uważano go podobnie jak lotos za symbol Egiptu. Zarastał głównie deltę Górnego Nilu, szczególnie miejsca wilgotne. Osiągał wówczas kilka metrów wysokości.

 

cibora papirusowa

 

I tak upór Egipcjan został wynagrodzony. Przebywanie w takich oazach zieleni, położonych pośród piasków pustyni to niezwykła przyjemność.

czwartek, 16 grudnia 2010

Gdzie nie spojrzymy będzie ładnie,
Bo zamieszkamy wśród ogrodów...
Znajdziemy powód, by być z sobą,
Albo będziemy bez powodu...

Artur Andrus, Żeby się sobą zauroczyć.

 

Najstarsze zachowane informacje na temat zakładania i uprawy ogrodów ozdobnych pochodzą z Bliskiego Wschodu. Były to przypuszczalnie wspaniałe, wręcz zapierające dech w piersiach konstrukcje stworzone dla władców i ich otoczenia.

Jest to oczywiście obraz bardzo subiektywny ponieważ z pewnością istniały także wówczas małe, być może przydomowe założenia ogrodowe, o których nie mamy informacji ze względu na  brak zachowania się pozostałości takich obiektów.

Pewne jest, że ludzie od zawsze dążyli do budowania wokół siebie pięknych przestrzeni, łączących architekturę i przyrodę. Miłość i uwielbienie tej drugiej przejawia się choćby w wyobrażeniach raju, które pojawiają się niemal we wszystkich kulturach, gdzie jest on kojarzony z enklawą spokoju, harmonii i piękna.


manuskrypt indyjski z XVIII w.; wyobrażenie niebiańskiego raju w tradycji islamskiej; miał składać się z czterech części na planie prostokąta

 


Hieronim Bosch ''Ogród Rozkoszy" - fragment tryptyku, wyobrażenie raju w tradycji           chrześcijańskiej

 

Wróćmy jednak do bardziej ziemskich przykładów. Opisując historię sztuki ogrodowej nie sposób nie wspomnieć o przykładzie z Bliskiego Wschodu a właściwie z samego Babilonu. Wiszące ogrody Semiramidy (nie wyjaśniono  dotąd skojarzenia z postacią Semiramidy) od wieków budzą podziw i ciekawość. Dowiadujemy się o nich z opisów Herodota, Strabona i Diodora Sycylijskiego. Jak to ze źródłami tego typu bywa nie poznajemy ich dokładnej lokalizacji ani szczegółowego opisu.

Powstało oczywiście wiele teorii na ten temat. Najbardziej rozpowszechniona mówi, iż powstały one za panowania Nabuchodonozora II w pierwszej połowie VI w p.n.e. Miał je ponoć zbudować dla swej żony Amytis, która bardzo tęskniła za bujną zielenią ojczystego kraju - Medii. Według tej teorii ogrody znajdowały w Babilonii między rzekami Tygrys i Eufrat (ok. 50 km od Bagdadu).

 


Ogród Sanheriba w Niniwie, 645 r.p.n.e.; płaskorzeźba z pałacu Assurbanipala, przedstawia ogród nawadniany akweduktem

 

Jeżeli ogrody rzeczywiście miałyby znajdować się w strefie tak gorącego, wręcz pustynnego klimatu, to z pewnością musiały być sztucznie nawadniane.  Musiał w takiej sytuacji istnieć system akweduktów, kanałów i studni, który doprowadzał do roślin wodę z Eufratu.

Wnioskuje się, na podstawie materiałów wykopaliskowych i źródeł pisanych, że ogrody nie były umieszczane na poziomie gruntu, lecz zakładano je na terasowych konstrukcjach (to też doskonale tłumaczy ich ''wiszący' charakter, na czym zależy badaczom).

Za odkrywcę prawdopodobnej lokalizacji Ogrodów odpowiedzialny jest niemiecki archeolog Koldewey, który na początku XX w. odkrył na terenie Babilonu obiekt który uznał za pozostałości Wiszących Ogrodów.

 


fundamenty odkryte w Babilonie

 

Fundamenty są bardzo masywne, ściany 12 wąskich komór wykonane z ciosanego kamienia, natomiast sklepienia z palonej cegły. W obrębie tego obiektu odkryto też dużą studnię. Ta lokalizacja nie została oczywiście nigdy dostatecznie potwierdzona, aby przyjąć ją za pewną.

Spekuluje się, iż nad sklepieniami piwnicznymi znajdowała się centralna budowla o konstrukcji tarasowej. Każdy poziom był izolowany smołą i powłoką ołowiu, na których znajdowała się warstwa odsączająca a następnie gruba (miąższośći 2 m) warstwa ziemi.

 

próba rekonstrukcji

 

próba rekonstrukcji

 

Co do roślinności jaka mogła by się tam znajdować to nie znalazłam żadnych wiarygodnych informacji, należy więc z dużym przymrużeniem oka traktować powyższe propozycje.

Jak już wspominałam teorii na temat Wiszących ogrodów powstało wiele. Jeżeli ta powyżej prezentowana kogoś nie przekonuje to mogę przytoczyć w skrócie inną, skrajnie odmienną, nowszą.

W 1993r. Stephane Dalley z Uniwersytetu Oxfordu dowodziła, że ogrody musiały się znajdować w Nineveh (w Iraku, niedaleko Mosulu) i że powstały w czasach asyryjskiego władcy Sennacheriba ok. 700 r. p.n.e.

Co do samego ich wyglądu to według badaczki Karen Polinger Foster z Uniwersytetu Yale, nie były one wcale monumentalnymi budowlami lecz swego rodzaju dywanami ''tkanymi z żywych kwiatów i krzewów. Prezentować je miano  oczom widzów pływające na wodzie i stą efekt zawieszenia.

 

Tak czy inaczej człowiek potrzebował i potrzebuje kontaktu z przyrodą. Ogrody dają nam często tą namiastkę raju i należy o tym pamiętać jeżeli przy dzisiejszych projektach.